سوره حج

ثواب قرائت

۱
(حج/ مقدمه)
الصّادق (علیه السلام)- عَنِ الْحَسَنِ‌بْنِ‌عَلِیِّ‌بْنِ‌سَوْرَهًَْ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی‌عَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَهًَْ الْحَجِّ فِی کُلِّ ثَلَاثَهًِْ أَیَّامٍ لَمْ تَخْرُجْ سَنَتُهُ حَتَّی یَخْرُجَ إِلَی بَیْتِ اللَّهِ الْحَرَامِ وَ إِنْ مَاتَ فِی سَفَرِهِ دَخَلَ الْجَنَّهًَْ قُلْتُ فَإِنْ کَانَ مُخَالِفاً قَالَ یُخَفَّفُ عَنْهُ بَعْضُ مَا هُوَ فِیهِ.
امام صادق (- علی‌بن‌سوره از امام صادق (نقل کرده که حضرت فرمود: «هرکس سوره‌ی حج را در هر سه روز یکبار بخواند، در همان سال به زیارت خانه‌ی خدا خواهد رفت و اگر در این سفر بمیرد، وارد بهشت میشود». پرسیدم: اگر از اهل سنت باشد [چه پاداشی خواهد داشت؟] امام فرمود: «مقداری از عذابش کاسته خواهد شد».
تفسیر اهل بیت علیهم الاسلام ج۹، ص۵۶۲
ثواب الأعمال، ص۱۰۸ / نورالثقلین/ البرهان
۲
(حج/ مقدمه)
الرّسول (صلی الله علیه و آله)- مَنْ قَرَأَ سُورَهًَْ الْحَجِ أُعْطِیَ مِنَ الْأَجْرِ کَحَجَّهًٍْ حَجَّهَا وَ عُمْرَهًٍْ اعْتَمَرَهَا بِعَدَدِ مَنْ حَجَّ وَ اعْتَمَرَ فِیمَا مَضَی وَ فِیمَا بَقِیَ.
پیامبر (- هرکس سوره‌ی حج را بخواند، به تعداد کسانیکه در گذشته و آینده حج و عمره به‌جا آورده یا خواهند آورد، به او پاداش حج و عمره داده خواهد شد.
تفسیر اهل بیت علیهم الاسلام ج۹، ص۵۶۲
مستدرک الوسایل، ج۴، ص۳۴۵ / نورالثقلین
۳
(حج/ مقدمه)
الرّسول (صلی الله علیه و آله)- مَنْ قَرَأَ هَذِهِ السُّورَهًَْ أُعْطِیَ مِنَ الْحَسَنَاتِ بِعَدَدِ مَنْ حَجَّ وَ اعْتَمَرَ فِیمَا مَضَی وَ فِیمَا بَقِیَ وَ مَنْ کَتَبَهَا فِی رَقِّ ظَبْیٍ وَ جَعَلَهَا فِی مَرْکَبٍ جَاءَتْ لَهُ الرِّیحُ مِنْ کُلِّ جَانِبٍ وَ نَاحِیَهًٍْ وَ أُصِیبَ ذَلِکَ الْمَرْکَبُ مِنْ کُلِّ جَانِبٍ وَ أُحِیطَ بِهِ وَ بِمَنْ فِیهِ وَ کَانَ هَلَاکَهُمْ وَ بَوَارَهُمْ وَ لَمْ یَنْجُ مِنْهُمْ أَحَدٌ وَ لَا یَحِلُّ أَنْ یُکْتَبَ إِلَّا فِی الظَّالِمِینَ قَاطِعِینَ السَّبِیلِ مُحَارِبِینَ.
پیامبر (- هرکس این سوره را بخواند، به تعداد کسانیکه در گذشته و آینده حج و عمره به‌جا آورده یا خواهند آورد، برای او نیکی نوشته میشود؛ و هرکس که آن را بر روی پوست آهویی نوشته و در یک کشتی قرار دهد، باد از هر طرف به سمت آن کشتی وزیده و از هر سو آن را مورد هدف قرار می‌دهد و کشتی و سرنشینان آن را فرا گرفته و باعث هلاکت و نابودیشان خواهد شد و هیچ‌کس از آن‌ها نجات پیدا نمیکند؛ ولی انجام این‌کار جز در مورد ستمگران، راهزنان و کسانی که در حال جنگ با اسلام هستند، جایز نمی‌باشد.
تفسیر اهل بیت علیهم الاسلام ج۹، ص۵۶۲
البرهان
۴
(حج/ مقدمه)
الصّادق (علیه السلام)- مَنْ کَتَبَهَا فِی رَقِّ غَزَالٍ وَ جَعَلَهَا فِی صَحْنِ مَرْکَبٍ جَاءَتْ إِلَیْهِ الرِّیحُ مِنْ کُلِّ مَکَانٍ وَ اجْتَثَّتِ الْمَرْکَبَ وَ لَمْ یُسَلَّمْ وَ إِذَا کُتِبَتْ ثُمَّ مُحِیَتْ وَ رُشَّتْ فِی مَوْضِعِ سُلْطَانٍ جَائِرٍ زَالَ مُلْکُهُ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَی.
امام صادق (- هرکس این سوره را بر روی پوست آهویی نوشته و آن را در عرشه‌ی یک کشتی قرار دهد، باد از هر طرف به سمت آن کشتی میوزد و کشتی از بنیان فرو ریخته و [از غرق‌شدن] در امان نخواهد ماند. و اگر این سوره نوشته شده و بعد [با آب] پاک گردد و آبش در جایگاه پادشاهی ستمکار پاشیده شود، حکومت آن پادشاه به اذن خداوند متعال نابود خواهد شد.
تفسیر اهل بیت علیهم الاسلام ج۹، ص۵۶۲
البرهان
۵
(حج/ مقدمه)
الصّادق (علیه السلام)- عَنْ أَبِی‌عَبْدِ‌اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: مَنْ قَرَأَ سُورَهًَْ الْحَجِ فِی کُلِ ثَلَاثَهًِْ أَیَّامٍ لَمْ تَخْرُجْ سَنَتُهُ حَتَّی یَخْرُجَ إِلَی بَیْتِ اللَّهِ الْحَرَامِ وَ إِنْ مَاتَ فِی سَفَرِهِ دَخَلَ الْجَنَّهًْ.
امام صادق (- هرکس که سوره‌ی حج را در هر سه روز یک بار بخواند، در همان سال به خانه‌ی خدا می‌رود و اگر در طول سفرش بمیرد وارد بهشت می‌شود.
تفسیر اهل بیت علیهم الاسلام ج۹، ص۵۶۲
ثواب الأعمال، ص۱۰۸
آیه يا أَيُّهَا النّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السّاعَةِ شَيْءٌ عَظِيمٌ [1]
اى مردم! از [عذاب] پروردگارتان بترسيد، كه زلزله رستاخيز امر عظيمى است!
۱
(حج/ ۱)
الرّسول (صلی الله علیه و آله)- مَعَاشِرَ النَّاسِ التَّقْوَی التَّقْوَی احْذَرُوا السَّاعَهًَْ کَمَا قَالَ اللَّهُ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَیْءٌ عَظِیمٌ.
پیامبر (- ای مردم! تقوی [را مراعات کنید]، تقوی [را مراعات کنید]؛ از قیامت بیمناک باشید [زیرا] آنچنان که خداوند فرموده است: إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَیْءٌ عَظِیمٌ.
تفسیر اهل بیت علیهم الاسلام ج۹، ص۵۶۴
بحارا لأنوار، ج۶۷، ص۲۷۵/ روضهًْ الواعظین، ج۱، ص۹۸/ العددالقویهًْ، ص۱۸۰/ نورالثقلین
۲
(حج/ ۱)
الرّسول (صلی الله علیه و آله)- قَالَ عِمْرَانُ‌بْنُ‌الْحُصَیْنِ: نَزَلَتِ الْآیَتَانِ مِنْ أَوَّلِ السُّورَهًِْ لَیْلًا فِی غَزَاهًِْ بَنِی الْمُصْطَلِقِ وَ هُمْ حَیٌّ مِنْ خُزَاعَهًَْ وَ النَّاسُ یَسِیرُونَ فَنَادَی رَسُولُ الله (صلی الله علیه و آله) فَحَثُّوا الْمَطِیَّ حَتَّی کَانُوا حَوْلَ رَسُولِ اللهِ (صلی الله علیه و آله) فَقَرَأَهَا عَلَیْهِمْ فَلَمْ یُرَ أَکْثَرُ بَاکِیاً مِنْ تِلْکَ اللَّیْلَهًِْ فَلَمَّا أَصْبَحُوا لَمْ یَحُطُّوا السَّرْجَ عَنِ الدَّوَابِّ وَ لَمْ یَضْرِبُوا الْخِیامَ وَ النَّاسُ بَیْنَ بَاکٍ أَوْ جَالِسٍ حَزِینٍ مُتَفَکِّرٍ فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللهِ (صلی الله علیه و آله) أَ تَدْرُونَ أَیُّ یَوْمٍ ذَاکَ؟ قَالُوا: اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَعْلَمُ. قَالَ: ذلِکَ یَوْمٌ یَقُولُ اللَّهُ لِآدَمَ (علیه السلام): ابْعَثْ بَعْثَ النَّارِ مِنْ وُلْدِکَ. فَیَقُولُ آدَمُ (علیه السلام): مِنْ کَمْ کَمْ؟ فَیَقُولُ عَزَّوَجَلَّ: مِنْ کُلِّ أَلْفٍ تِسْعَمِائَهًٍْ وَ تِسْعَهًًْ وَ تِسْعِینَ إِلَی النَّارِ وَ وَاحِداً إِلَی الْجَنَّهًِْ. فَکَبُرَ ذَلِکَ عَلَی الْمُسْلِمِینَ وَ بَکَوْا فَقَالُوا: فَمَنْ یَنْجُو یَا رَسُولَ اللهِ (صلی الله علیه و آله) فَقَالَ (صلی الله علیه و آله) أَبْشِرُوا فَإِنَّ مَعَکُمْ خَلِیقَتَیْنِ یَأْجُوجَ وَ مَأْجُوجَ مَا کَانَتَا فِی شَیْءٍ إِلَّا کَثَّرَتَاهُ مَا أَنْتُمْ فِی النَّاسِ إِلَّا کَشَعْرَهًٍْ بَیْضَاءَ فِی الثُّورِ الْأَسْوَدِ أَوْ کَرَقْمٍ فِی ذِرَاعِ الْبَکْرِ أَوْ کَشَامَّهًٍْ فِی جَنْبِ الْبَعِیرِ. ثُمَّ قَالَ: إِنِّی لَأَرْجُو أَنْ تَکُونُوا رُبُعَ أَهْلِ الْجَنَّهًِْ فَکَبَّرُوا ثُمَّ قَالَ: إِنِّی لَأَرْجُو أَنْ تَکُونُوا ثُلُثَ أَهْلِ الْجَنَّهًِْ. ثُمَّ قَالَ: إِنِّی لَأَرْجُو أَنْ تَکُونُوا ثُلُثَیْ أَهْلِ الْجَنَّهًِْ فَإِنَّ أَهْلَ الْجَنَّهًِْ مِائَهًٌْ وَ عِشْرُونَ صَفّاً ثَمَانُونَ مِنْهَا أُمَّتِی ثُمَّ قَالَ: وَ یَدْخُلُ مِنْ أُمَّتِی سَبْعُونَ أَلْفاً الْجَنَّهًَْ بِغَیْرِ حِسابٍ.
پیامبر (- عمران‌بن‌حصین گوید: دو آیه‌ی آغازین این سوره در یکی از شب‌های جنگ با بنی المصطلق - که گروهی از طایفه‌ی خزاعه بودند - نازل شد درحالی‌که مسلمانان مشغول حرکت [به‌سوی میدان جنگ] بودند. رسول خدا (مسلمانان را صدا زد و آن‌ها مرکب‌هایشان را شتابان تاختند و گرداگرد پیامبر (حلقه زدند. حضرت این آیات را بر آنان خواند و [چنان بر آن‌ها اثر گذارد که] مسلمانان گریان‌تر از آن شب دیده نشدند. چون شب را به صبح رساندند [به قدری نسبت به دنیا و زندگی دنیا بی‌اعتنا شده بودند که] هنوز زین چهارپایان را پایین نیاورده و خیمه‌ای برپا نساخته بودند، گروهی گریه می‌کردند و گروهی غمگین نشسته و در فکر فرورفته بودند. رسول خدا (به آن‌ها فرمود: «آیا می‌دانید آن‌روز (قیامت) چه روزی است»؟ گفتند: «خدا و رسولش آگاه‌ترند». فرمود: «آن روز، روزی است که خداوند به آدم (می‌فرماید: «دوزخیانِ از فرزندانت را به‌سوی آتش بفرست». آدم (گوید: «از کدام گروه و چه تعداد»؟ خداوند عزّوجلّ فرماید: «از هر هزار نفر، نهصدونودونُه نفر را سوی آتش و یک‌نفر را سوی بهشت». این سخن بر مسلمانان سخت آمد و به گریه افتاده و گفتند: «ای رسول خدا (! پس چه کسی نجات خواهد یافت»؟ پیامبر (فرمود: «بشارت باد بر شما! چراکه در میان شما یأجوج و مأجوجی هستند که در هرچیز وارد شوند آن را آکنده سازند؛ شما در میان امّت‌ها [از نظر تعداد] مانند مویی سفید در [پوستِ] گاو نرِی سیاه یا یک برآمدگی در ساق گاوی جوان و یا خالی در پهلوی یک شتر هستید». آنگاه فرمود: «من امید دارم که شما یکچهارم اهل بهشت باشید»؛ مسلمانان [با شنیدن این سخن] تکبیر گفتند. سپس فرمود: «من امید دارم که شما یک‌سوّم اهل بهشت باشید». سپس فرمود: «من امید دارم که شما دوسوّم اهل بهشت باشید، چرا که اهل بهشت، صدوبیست ردیف هستند و هشتاد ردیف از آن‌ها امّت من می‌باشند». آنگاه فرمود: «از امّت من هفتادهزار نفر بدون حسابرسی وارد بهشت میشوند».
تفسیر اهل بیت علیهم الاسلام ج۹، ص۵۶۴
نورالثقلین
۳
(حج/ ۱)
أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- عَنْ شُرَیْحٍ الْقَاضِی، قَالَ: قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) لِأَصْحَابِهِ یَوْماً وَ هُوَ یَعِظُهُمْ: تَرَصَّدُوا مَوَاعِیدَ الْآجَالِ، وَ بَاشِرُوهَا بِمَحَاسِنِ الْأَعْمَالِ، وَ لَا تَرْکَنُوا إِلَی ذَخَائِرِ الْأَمْوَالِ، فَتُخَلِّیَکُمْ خَدَائِ-عَ الْآمَ-الِ، إِنَّ الدُّنْیَا خَدَّاعَهًٌْ صَرَّاعَهًٌْ، مَکَّارَهًٌْ غَرَّارَهًٌْ سَ-حَّارَهًٌْ، أَنْ-هَارُهَ-ا لَامِع-َهًٌْ، وَ ثَمَرَاتُهَا یَانِعَهًٌْ، ظَاهِرُهَا سُرُورٌ، وَ بَاطِنُهَا غُرُورٌ، تَأْکُلُکُمْ بِأَضْرَاسِ الْمَنَایَا، وَ تُبِیرُکُمْ بِإِتْلَافِ الرَّزَایَا، لَهَمَّ بِهَا أَوْلَادُ الْمَوْتِ، وَ آثَرُوا زِینَتَهَا، فَطَلَبُوا رُتْبَتَهَا، جَهِلَ الرَّجُلُ، وَ مِنْ ذَلِکَ الرَّجُلِ الْمُولَعُ بِلَذَّاتِهَا، وَ السَّاکِنُ إِلَی فَرْحَتِهَا، وَ الْآمِنُ لِغُدْرَتِهَا! دَارَتْ عَلَیْکُمْ بِصُرُوفِهَا، وَ رَمَتْکُمْ بِسِهَامِ حُتُوفِهَا، فَهِیَ تَنْزِعُ أَرْوَاحَکُمْ نَزْعاً، وَ أَنْتُمْ تَجْمَعُونَ لَهَا جَمْعاً، لِلْمَوْتِ تُولَدُونَ، وَ إِلَی الْقُبُورِ تُنْقَلُونَ، وَ عَلَی التُّرَابِ تُنَوَّمُونَ، وَ إِلَی الدُّودِ تُسْلَمُونَ، وَ إِلَی الْحِسَابِ تُبْعَثُونَ. یَا ذَا الْحِیَلِ وَ الْآرَاءِ، وَ الْفِقْهِ وَ الْأَنْبَاءِ، اذْکُرُوا مَصَارِعَ الْآبَاءِ، فَکَأَنَّکُمْ بِالنُّفُوسِ قَدْ سُلِبَتْ، وَ بِالْأَبْدَانِ قَدْ عُرِیَتْ، وَ بِالْمَوَارِیثِ قَدْ قُسِمَتْ، فَتَصِیرُ یَا ذَا الدَّلَالِ وَ الْهَیْئَهًِْ وَ الْجَمَالِ إِلَی مَنْزِلَهًٍْ شَعْثَاءَ، وَ مَحَلَّهًٍْ غَبْرَاءَ، فَتُنَوَّمُ عَلَی خَدِّکَ فِی لَحْدِکَ، فِی مَنْزِلٍ قَلَّ زُوَّارُهُ، وَ مَلَّ عُمَّالُهُ، حَتَّی تُشَقَّ عَنِ الْقُبُورِ وَ تُبْعَثَ إِلَی النُّشُورِ، فَإِنْ خُتِمَ لَکَ بِالسَّعَادَهًِْ صِرْتَ إِلَی الْحُبُورِ، وَ أَنْتَ مَلِکٌ مُطَاعٌ، وَ آمِنٌ لَا یُرَاعُ، یَطُوفُ عَلَیْکُمْ وِلْدَانٌ کَأَنَّهُمْ الْجُمَانُ بِکَأْسٍ مِنْ مَعِینٍ بَیْضاءَ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِینَ، أَهْلُ الْجَنَّهًِْ فِیهَا یَتَنَعَّمُونَ، وَ أَهْلُ النَّارِ فِیهَا یُعَذَّبُونَ، هَؤُلَاءِ فِی السُّنْدُسِ وَ الْحَرِیرِ یَتَبَخْتَرُونَ، وَ هَؤُلَاءِ فِی الْجَحِیمِ وَ السَّعِیرِ یَتَقَلَّبُونَ، هَؤُلَاءِ تُحْشَی جَمَاجِمُهُمْ بِمِسْکِ الْجِنَانِ، وَ هَؤُلَاءِ یُضْرَبُونَ بِمَقَامِعِ النِّیرَانِ، هَؤُلَاءِ یُعَانِقُون الْحُورَ فِی الْحِجَالِ، وَ هَؤُلَاءِ یُطَوَّقُونَ أَطْوَاقاً فِی النَّارِ بِالْأَغْلَالِ، فِی قَلْبِهِ فَزَعٌ قَدْ أَعْیَا الْأَطِبَّاءَ وَ بِهِ دَاءٌ لَا یَقْبَلُ الدَّوَاءَ. یَا مَنْ یُسَلَّمُ إِلَی الدُّودِ وَ یُهْدَی إِلَیْهِ، اعْتَبِرْ بِمَا تَسْمَعُ وَ تَرَی، وَ قُلْ لِعَیْنَیْکَ تَجْفُو لَذَّهًَْ الْکِرَی، وَ تُفِیضُ مِنَ الدُّمُوعِ بَعْدَ الدُّمُوعِ تَتْرَی، بَیْتُکَ الْقَبْرُ بَیْتُ الْأَهْوَالِ وَ الْبِلَی، وَ غَایَتُکَ الْمَوْتُ. یَا قَلِیلَ الْحَیَاءِ، اسْمَعْ یَا ذَا الْغَفْلَهًِْ وَ التَّصْرِیفِ، مِنْ ذِی الْوَعْظِ وَ التَّعْرِیفِ، جَعَلَ یَوْمَ الْحَشْرِ یَوْمَ الْعَرْضَ وَ السُّؤَالِ، وَ الْحِبَاءِ وَ النَّکَالِ، یَوْمَ تُقْلَبُ إِلَیْهِ أَعْمَالُ الْأَنَامِ، وَ تُحْصَی فِیهِ جَمِیعُ الْآثَامِ، یَوْمَ تَذُوبُ مِنَ النُّفُوسِ أَحْدَاقُ عُیُونِهَا، وَ تَضَعَ الْحَوَامِلُ مَا فِی بُطُونِهَا، وَ یُفَرَّقُ بَیْنَ کُلِّ نَفْسٍ وَ حَبِیبِهَا، وَ یَحَارُ فِی تِلْکَ الْأَهْوَالِ عَقْلُ لَبِیبِهَا، إِذْ تَنَکَّرَتِ الْأَرْضُ بَعْدَ حُسْنِ عِمَارَتِهَا، وَ تَبَدَّلَتْ بِالْخَلْقِ بَعْدَ أَنِیقِ زَهْرَتِهَا، أَخْرَجَتْ مِنْ مَعَادِنِ الْغَیْبِ أَثْقَالَهَا، وَ نُفِّضَتْ إِلَی اللَّهِ أَحْمَالُهَا، یَوْمَ لَا یَنْفَعُ الْجَدُّ إِذْ عَایَنُوا الْهَوْلَ الشَّدِیدَ فَاسْتَکَانُوا، وَ عُرِفَ الْمُجْرِمُونَ بِسِیمَاهُمْ فَاسْتَبَانُوا، فَانْشَقَّتِ الْقُبُورُ بَعْدَ طُولِ انْطِبَاقِهَا، وَ اسْتَسْلَمَتِ النُّفُوسُ إِلَی اللَّهِ بِأَسْبَابِهَا، کُشِفَ عَنِ الْآخِرَهًِْ غِطَاؤُهَا، وَ ظَهَرَ لِلْخَلْقِ أَنْبَاؤُهَا، {فَ} دُکَّتِ الْأَرْضُ دَکًّا دَکًّا، وَ مُدَّتْ لِأَمْرٍ یُرَادُ بِهَا مَدّاً مَدّاً، وَ اشْتَدَّ الْمُثَارُونَ إِلَی اللَّهِ شَدّاً شَدّاً، وَ تَزَاحَفَتِ الْخَلَائِقُ إِلَی الْمَحْشَرِ زَحْفاً زَحْفاً، وَ رُدَّ الْمُجْرِمُونَ عَلَی الْأَعْقَابِ رَدّاً رَدّاً، وَ جَدَّ الْأَمْرُ وَیْحَکَ یَا إِنْسَانُ جَدّاً جَدّاً، وَ قُرِّبُوا لِلْحِسَابِ فَرْداً فَرْداً، وَ جاءَ رَبُّکَ وَ الْمَلَکُ صَفًّا صَفًّا، یَسْأَلُهُمْ عَمَّا عَمِلُوا حَرْفاً حَرْفاً، فَجِیءَ بِهِمْ عُرَاهًَْ الْأَبْدَانِ، خُشَّعاً أَبْصارُهُمْ، أَمَامَهُمُ الْحِسَابُ، وَ مِنْ وَرائِهِمْ جَهَنَّمُ، یَسْمَعُونَ زَفِیرَهَا، وَ یَرَوْنَ سَعِیرَهَا، فَلَمْ یَجِدُوا نَاصِراً وَ لَا وَلِیّاً یُجِیرُهُمْ مِنَ الذُّلِّ، فَهُمْ یَعْدُونَ سِرَاعاً إِلَی مَوَاقِفِ الْحَشْرِ، یُسَاقُونَ سَوْقاً، {فَ} السَّماواتُ مَطْوِیَّاتٌ بِیَمِینِهِ کَطَیِّ السِّجِلِّ لِلْکُتُبِ، وَ الْعِبَادُ عَلَی الصِّرَاطِ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ، یَظُنُّونَ أَنَّهُمْ لَا یَسْلَمُونَ، وَ لا یُؤْذَنُ لَهُمْ فَیَتَکَلَّمُونَ، وَ لَا یُقْبَلُ مِنْهُمْ فَیَعْتَذِرُونَ، قَدْ خُتِمَ عَلَی أَفْوَاهِهِمْ، وَ اسْتُنْطِقَتْ أَیْدِیهِمْ وَ أَرْجُلُهُمْ بِما کانُوا یَعْمَلُونَ. یَا لَهَا مِنْ سَاعَهًٍْ مَا أَشْجَی مَوَاقِعَهَا مِنَ الْقُلُوبِ حِینَ مِیزَ بَیْنَ الْفَرِیقَیْنِ! فَرِیقٌ فِی الْجَنَّةِ وَ فَرِیقٌ فِی السَّعِیرِ، مِنْ مِثْلِ هَذَا فَلْیَهْرَبِ الْهَارِبُونَ، إِذَا کَانَتِ الدَّارُ الْآخِرَهًُْ لَهَا یَعْمَلُ الْعَامِلُونَ.
امام علی (- شریح قاضی گوید: روزی امیرالمؤمنین (به یارانش درحالیکه آنان را اندرز میداد، فرمود: «پیوسته در انتظار وعده‌گاههای مرگ و میرها باشید و مرگ خویش را با کردارهای نیک، قرین و همراه سازید (کاری کنید که در حال انجام کار نیک، جان دهید)؛ به‌سوی گنجینههای ثروت‌ها گرایش پیدا نکنید که شما را فریفته‌ی آرزوها واگذارد؛ همانا دنیا فریبنده، بر زمین زننده، حیله‌گر، نیرنگباز و افسونگر است؛ نهرهایش درخشنده، میوه‌هایش رسیده، ظاهرش شادی و باطنش فریب است؛ شما را با دندانهای آرزوها میبلعد و با تباهیِ [ناشی از] حوادثِ ناگوار نابود می‌کند؛ فرزن-دانِ مرگ (انس-ان‌هایی که در نه-ایت با م-رگ مواجه شوند) به آن همّ-ت گم-ارند و زی-ور آن را برگزیده و مقام و منزلتش را خواهانند؛ انسان نادان است و به‌همین‌خاطر، دلبسته‌ی لذّت‌های دنیا و دلخوشِ شادی‌های آن می‌باشد و خود را از بی‌وفایی‌اش در امان می‌داند؛ دنیا با دگرگونی‌هایش بر دور شما چرخیده و تیرهای مرگش را به‌سوی شما افکنده است؛ دنیا جان‌هایتان را ریشه‌کن سازد با این‌حال، شما به‌خاطر دنیا گردآوری می‌کنید؛ شما برای مردن، به دنیا می‌آیید (یعنی پایان کارتان در دنیا، مردن است) و به‌سوی گورستان حرکت داده می‌شوید و بر روی خاک، سر می‌گذارید و به کِرم‌ها[ی درون قبر] واگذار و برای [روزِ] حساب برانگیخته میشوید. ای کسانی که از قدرتِ چاره‌اندیشی، تدبیر و اندیشه بهره‌مندید و از خبرهای بزرگ آگاهید! مرگ پدران را به یاد آورید، چه زود است که جان‌هایتان گرفته و پیکرهایتان عریان و اموالتان تقسیم شود و تو ای [انسانِ] دارای وقار و هیبت و زیبایی! به سر منزلِ آشفتگی و پریشانی و جایگاهی غبار گرفته روانه شوی و در لحد خویش، بر گونه‌ات بخوابی؛ در منزلی که دیدار کنندگانش اندک و کارگزارانش خسته و دلتنگ‌اند؛ تا آنگاه که از گورها به در آیی و به‌سوی [صحرای] محشر برانگیخته شوی. پس اگر سرانجامت [در دنیا] به سعادت و خوشبختی پایان پذیرد [در قیامت] به‌سوی سرور و شادمانی درآیی، در حالی‌که تو شهریاری هستی که فرمانش برند و آسوده‌خاطری هستی که ترس و دلهره ندارد؛ پیوسته [در بهشت] نوجوانانی همچون مروارید بر گِرد شما می‌گردند. با جامی از شراب زلال و پاک * شرابی سفید و درخشنده، و لذّتبخش برای نوشندگان. (صافّات/۴۶-۴۵) اهل بهشت در آن غرق نعمت و دوزخیان در آتش در عذابند؛ بهشتیان در جامه‌هایی از حریر نازک و ابریشم به خود می‌بالند و دوزخیان در آتشی افروخته و شعله‌ور، زیرورو میشوند؛ ایشان جمجمه‌هایشان آکنده از مُشک بهشتی گردد و آنان با گرزهای آتشین نواخته شوند؛ ایشان در حجله‌ها دست به گردن حوریان اندازند و آنان در آتش، غل و زنجیرهایی همانند طوق بر گردنشان افکنده شود؛ در دل اهل دوزخ هراسی است که طبیبان را درمانده کرده و دردی است که دارویی ندارد. ای کسیکه [در قبر] تسلیم کرم‌ها می‌گردی و برای آن‌ها پیشکش بُرده می‌شوی! از آنچه می‌شنوی و می‌بینی، پند بگیر و به چشمانت بگو که از لذّت خیالی دوری گزینند و پیوسته و پی‌در پی اشک ریزند؛ خانه‌ی تو قبر است، خانه‌ای پُر از هراس و اندوه و فرجامِ کار تو مرگ است. ای انسانی که شرم و حیایت کم است و ناآگاه هستی و از پند دهندگان و آگاه‌کنندگان رو برمی‌گردانی، بشنو! روز قیامت، روز آشکارکردن و پرسش و بخشش و عقوبت قرار داده شده است؛ روزی است که در آن، کردار مردمان به‌سوی خداوند بازگردانده شود و تمامی گناهان به شمارش درآید؛ روزی است که [از شدّت ترس و وحشت] کاسه‌ی چشمان مردمان ذوب [و روان] گردد و هر بارداری، جنین خود را بر زمین نهد و میان هرکس و رفیقش جدایی افتد و در میان آن هراس‌ها، عقل خردمندان سرگشته و حیران گردد، [همان] زمانی‌که زمین بعد از [گذراندنِ] دورانی که آباد بوده [به یک‌باره] دگرگون شود و بعد از جلوه‌گری خیره‌کننده‌اش برای آفریده‌شدگان، چهره عوض کند و از معدن‌های نهان، بارهای سنگینش را خارج سازد و باری که بر دوش دارد را تسلیم خداوند نماید؛ روزی‌که تلاش و کوشش سودی نبخشد، در آن هنگام که آفریده‌شدگان با ترس شدید روبرو گردند سر تسلیم فرود آورند و گنهکاران از چهره‌هایشان شناخته و آشکار شوند؛ گورها پس از مدّت‌ها نهفته و پنهان‌بودن، شکافته گردند و جان‌ها با [کمکِ] وسیله‌هایی تسلیم خدا شوند؛ پرده‌ی قیامت [از مقابل چشمان مردمان] برداشته و خبرهایش برای مردمان آشکار شود؛ در آن هنگام زمین سخت در هم کوبیده شود. (فجر/۲۱) و زمین برای کاری که در نظر گرفته شده، پی‌درپی گسترانیده شود و برانگیخته‌شدگان، به دشواری به‌سوی خداوند حرکت کنند و آفریده‌شدگان آهسته‌آهسته به‌سوی [صحرایِ] محشر روانه شوند و گنهکاران به سختی به عقب بازگردانده شوند؛ وای بر تو ای انسان! [چراکه در آن حال] کار به شدّت بالا گیرد و انسان‌ها یکایک برای حسابرسی پیش آورده شوند؛ و فرمان پروردگارت فرا رسد و فرشتگان صف در صف حاضر شوند. (فجر/۲۲) و خداوند از کردار آنان حرف به حرف بپرسد؛ انسان‌ها عریان آورده شوند درحالی‌که دیدگانشان [از شدّت ترس] فرو افتاده است، پیشِ رویشان حساب و از پشت سرشان جهنّمی است که صدایش را میشنوند و زبانه‌ی آتش آن را می‌بینند، در آن‌حال نه یاوری یابند و نه دوستی که ایشان را از آن ذلّت رهایی بخشد؛ پس دوان دوان به‌سوی توقّفگاه‌های محشر حرکت نمایند درحالی‌که گروه گروه رانده شوند؛ آسمان‌ها پیچیده در دست اوست. (زمر/۶۷) چون درهم پیچیدن طومار. (انبیاء/۱۰۴) و بندگان بر [پُل] صراط دل‌هایشان به لرزه درآید و گمان کنند که هیچ‌یک رهایی نخواهند یافت؛ و به آن‌ها اجازه داده نمی‌شود (مرسلات/۳۶) تا سخن گویند و عذری از آن‌ها پذیرفته نمی‌شود؛ تا عذرخواهی کنند. (مرسلات/۳۶) بر دهان‌هایشان مهر نهاده شده و به سخن درآید. دست‌ها و پاهایشان به اعمالی که مرتکب می‌شدند. (نور/۲۴) وای از ساعتی که موقعیّت‌های [مختلفِ] آن، دلها را اندوهگین سازد! در آن هنگامکه میان دو گروه جدایی افتد گروهی در بهشتند و گروهی در آتش سوزان (شوری/۷)؛ از [حوادثِ] چنان روزی، باید فرارکنندگان فرار نمایند و اگر سرای ابدی، سرای دیگر است [پس] عمل‌کنندگان باید برای مثل آن، تلاش و کوشش کنند.
تفسیر اهل بیت علیهم الاسلام ج۹، ص۵۶۴
أمالی للطوسی، ص۶۵۲ / نورالثقلین
۴
(حج/ ۱)
ابن‌عبّاس (رحمة الله علیه)- یَا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمُ مَعْنَاهُ یَا أَیُّهَا الْعُقَلَاءُ الْمُکَلَّفُونَ اتَّقُوا عَذابَ رَبِّکُمْ وَ اخْشَوْا مَعْصِیَهًَْ رَبِّکُمْ کَمَا یَقُولُ احْذَرُوا الْأَسَدَ وَ الْمُرَادُ احْذَرُوا افْتِرَاسَهُ لَا عَیْنَهُ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ أَیْ زَلْزَلَهًَْ الْأَرْضِ یَوْمَ الْقِیَامَهًِْ.
ابن‌عبّاس (- یا أَیُّهَا النّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ؛ یعنی ای صاحبان خرد که مکلّف [به انجام‌دادن وظایفی] هستید! از عذاب پروردگارتان پروا کنید و از نافرمانی او بترسید؛ چنان‌که وقتی گفته می‌شود «از شیر بر حذر باش» منظور این است که از درّندگی او بر حذر باش نه از خود شیر؛ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ؛ یعنی زلزلهی زمین در روز قیامت.
تفسیر اهل بیت علیهم الاسلام ج۹، ص۵۶۸
بحرالعرفان، ج۱۱، ص۱۹۱
۵
(حج/ ۱)
أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- أَمَّا التَّرْهِیبُ فِی کِتَابِ‌اللَّهِ فَقَوْلُهُ سُبْحَانَهُ یا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَیْءٌ عَظِیمٌ إِلَی قَوْلِهِ وَ لکِنَّ عَذابَ اللهِ شَدِیدٌ.
امام علی (- امّا [آیاتی] از کتاب خدا [که هدف از آن‌ها] بیم‌دادن [به بندگان] است مانند این سخن خداوند سبحان است [که فرمود:] یا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَیْءٌ عَظِیمٌ... وَ لکِنَّ عَذابَ اللهِ شَدِیدٌ.
تفسیر اهل بیت علیهم الاسلام ج۹، ص۵۶۸
بحارا لأنوار، ج۹۰، ص۶۵/ القمی، ج۱، ص۲۶؛ «الی قوله ولکن عذاب الله شدید» محذوف
۶
(حج/ ۱)
أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- وَ أَمَّا مَا نَزَلَ بِلَفْظِ الْعُمُومِ وَ لَا یُرَادُ بِهِ غَیْرُهُ فَقَوْلُهُ یا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَیْءٌ عَظِیمٌ.
امام علی (- آیاتی‌که با لفظ عموم (لفظی که همه‌ی افراد را شامل میشود) نازل شده و از آن‌ها [معنایی] غیر از عموم اراده نشده است [مانند] این سخن خداوند است [که فرمود]: یا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَیْءٌ عَظِیمٌ (به‌عبارت دیگر خطاب این آیه به همه‌ی مردم است).
تفسیر اهل بیت علیهم الاسلام ج۹، ص۵۶۸
بحارا لأنوار، ج۹۰، ص۲۵
۷
(حج/ ۱)
علیّ‌بن‌ابراهیم (رحمة الله علیه)- یا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَیْءٌ عَظِیمٌ قَالَ مُخَاطَبَهًُْ النَّاسِ عَامَّهًْ.
علیّ‌بن‌ابراهیم (- یا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ إِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَیْءٌ عَظِیمٌ؛ خطاب این آیه به همه‌ی مردم است.
تفسیر اهل بیت علیهم الاسلام ج۹، ص۵۶۸
بحارا لأنوار، ج۷، ص۱۰۲/ القمی، ج۲، ص۷۸/ نورالثقلین
آیه يَوْمَ تَرَوْنَها تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ وَ تَضَعُ كُلُّ ذاتِ حَمْلٍ حَمْلَها وَ تَرَى النَّاسَ سُكارى وَ ما هُمْ بِسُكارى وَ لكِنَّ عَذابَ اللهِ شَديدٌ [2]
روزى كه آن را مىبينيد، [آنچنان وحشت سراپاى همه را فرامىگيرد كه] هر مادر شيردهى، از شيرخوارش [به كلّى] غافلمىشود و هر باردارى جنين خود را سقط مى‌كند و مردم را مست مى‌بينى، درحالىكه مست نيستند؛ ولى عذاب خدا شديد است!
۱
(حج/ ۲)
أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- یَا عِبَادَ‌اللَّهِ إِنَّ بَعْدَ الْبَعْثِ مَا هُوَ أَشَدُّ مِنَ الْقَبْرِ یَوْمَ یَشِیبُ فِیهِ الصَّغِیرُ وَ یَسْکَرُ فِیهِ الْکَبِیرُ وَ یَسْقُطُ فِیهِ الْجَنِینُ وَ تَذْهَلُ کُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ یَوْمٌ عَبُوسٌ قَمْطَرِیرٌ یَوْمَ کانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیراً.
امام علی (- ای بندگان خدا! همانا در [روزهای] پس از برانگیختهشدن [از قبر] با چیزهایی روبرو هستید که سخت‌تر از [دورانِ] قبر است؛ و آن روزی است‌که خردسال در آن پیر شود و بزرگسال، مست و بیهوش گردد و جنین [از شکم مادرش] بیفتد؛ و تَذْهَلُ کُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ، روزی‌که عبوس و بسیار هولناک است، و روزی که شرّ و عذابش گسترده است. (انسان/۷).
تفسیر اهل بیت علیهم الاسلام ج۹، ص۵۷۰
بحارا لأنوار، ج۷، ص۱۰۳/ بحارا لأنوار، ج۷۴، ص۳۹۰/ البرهان
۲
(حج/ ۲)
علیّ‌بن‌ابراهیم (رحمة الله علیه)- یَوْمَ تَرَوْنَها تَذْهَلُ کُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَتْ؛ أَیْ تَبْقَی وَ تَتَحَیَّرُ وَ تَتَغَافَلُ وَ تَضَعُ کُلُّ ذاتِ حَمْلٍ حَمْلَها قَالَ امْرَأَهًٌْ تَمُوتُ حَامِلَهًًْ تَضَعُ حَمْلَهَا یَوْمَ الْقِیَامَهًِْ وَ تَرَی النَّاسَ سُکاری قَالَ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْفَزَعِ مُتَحَیِّرِینَ.
علیّ‌بن‌ابراهیم (- یَوْمَ تَرَوْنَها تَذْهَلُ کُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّا أَرْضَعَت؛ یعنی [در آن روز، هر مادر شیردهی] سرگشته و حیران است و [نسبت به کودک شیرخواره‌اش] غفلت ورزد؛ وَ تَضَعُ کُلُّ ذاتِ حَمْلٍ حَمْلَها؛ هر زنی [در هنگام زلزله‌ی قیامت] باردار باشد و بمیرد، در روز قیامت جنین خود را [از ترس] بر زمین می‌نهد (سقط می‌کند)؛ وَ تَرَی النَّاسَ سُکاری [یعنی] مردم از شدّت ترس و هراس، سرگشته و حیرانند.
تفسیر اهل بیت علیهم الاسلام ج۹، ص۵۷۰
بحارا لأنوار، ج۷، ص۱۰۲/ القمی، ج۲۲، ص۷۸ و البرهان/ نورالثقلین
۳
(حج/ ۲)
الرّسول (صلی الله علیه و آله)- فَیَأْمُرُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ نَاراً یُقَالُ لَهَا الْفَلَقُ أَشَدُّ شَیْءٍ فِی جَهَنَّمَ عَذَاباً فَتَخْرُجُ مِنْ مَکَانِهَا سَوْدَاءَ مُظْلِمَهًًْ بِالسَّلَاسِلِ وَ الْأَغْلَالِ فَیَأْمُرُهَا اللَّهُ عَزَّ‌وَ‌جَلَّ أَنْ تَنْفُخَ فِی وُجُوهِ الْخَلَائِقِ نَفْخَهًًْ فَتَنْفُخُ فَمِنْ شِدَّهًِْ نَفْخَتِهَا تَنْقَطِعُ السَّمَاءُ وَ تَنْطَمِسُ النُّجُومُ وَ تَجْمُدُ الْبِحَارُ وَ تَزُولُ الْجِبَالُ وَ تُظْلِمُ الْأَبْصَارُ وَ تَضَعُ الْحَوَامِلُ حَمْلَهَا وَ یَشِیبُ الْوِلْدَانُ مِنْ هَوْلِهَا یَوْمَ الْقِیَامَهًِْ.
پیامبر (- چون روز قیامت فرا رسد و خداوند همه‌ی مخلوقات را برای حسابرسی گرد آورد... به آتشی که نامش «فَلَق» می‌باشد و سخت‌ترین رنج و عذابِ جهنّم را دارد، فرمان دهد [که آشکار شود]؛ آن آتش نیز از جایگاه خویش به‌صورت آتشی سیاه و تاریک به همراه غُل و زنجیرهایی بیرون آید. خداوند عزّوجلّ به او فرمان دهد که به‌سوی مخلوقات بدمد؛ آتش نیز چنین کند و در اثر شدت و سختی آن دمیدن، آسمان پاره پاره، ستارگان ناپدید، دریاها سفت و سخت، کوه‌ها نابود و دیده‌ها تار گردند و زنان باردار، سقط جنین کنند و کودکان از ترسش، در روز قیامت سپید موی [و پیر] شوند.
تفسیر اهل بیت علیهم الاسلام ج۹، ص۵۷۰
التوحید، ص۳۹۱ / نورالثقلین
آیه وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَ يَتَّبِعُ كُلَّ شَيْطانٍ مَريدٍ [3]
بعضى از مردم، بدون هيچ علم و دانشى، درباره‌ی خدا مجادله مىكنند و از هر شيطان سركشى پيروى مىنمايند.

بعضی از مردم، بدون هیچ علم و دانشی، درباره‌ی خدا مجادله می‌کنند

۱ -۱
(حج/ ۳)
أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- وَ أَمَّا احْتِجَاجُهُ عَلَی الْمُلْحِدِینَ فِی دِینِهِ وَ کِتَابِهِ وَ رُسُلِهِ فَإِنَّ الْمُلْحِدِینَ أَقَرُّوا بِالْمَوْتِ وَ لَمْ یُقِرُّوا بِالْخَالِقِ فَأَقَرُّوا بِأَنَّهُمْ لَمْ یَکُونُوا ثُمَّ کَانُوا قَالَ اللَّهُ تَعَالَی ق وَ الْقُرْآنِ الْمَجِیدِ إِلَی قَوْلِهِ بَعِیدٌ وَ کَقَوْلِهِ عَزَّ‌وَ‌جَلَّ وَ ضَرَبَ لَنا مَثَلًا إِلَی قَوْلِهِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ مِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَی وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یُجادِلُ فِی اللهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ یَتَّبِعُ کُلَّ شَیْطانٍ مَرِیدٍ* کُتِبَ عَلَیْهِ أَنَّهُ مَنْ تَوَلَّاهُ فَأَنَّهُ یُضِلُّهُ وَ یَهْدِیهِ إِلی عَذابِ السَّعِیر فَرَدَّ اللَّهُ تَعَالَی عَلَیْهِمْ مَا یَدُلُّهُمْ عَلَی صِفَهًِْ ابْتِدَاءِ خَلْقِهِمْ وَ أَوَّلِ نَشْئِهِمْ یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِنَ الْبَعْثِ إِلَی قَوْلِهِ لِکَیْلا یَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَیْئاً فَأَقَامَ سُبْحَانَهُ عَلَی الْمُلْحِدِینَ الدَّلِیلَ عَلَیْهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ ثُمَّ قَالَ مُخْبِراً لَهُمْ وَ تَرَی الْأَرْضَ هامِدَةً إِلَی قَوْلِهِ وَ أَنَّ اللهَ یَبْعَثُ مَنْ فِی الْقُبُورِ وَ قَالَ سُبْحَانَهُ وَ اللهُ الَّذِی أَرْسَلَ الرِّیاحَ إِلَی قَوْلِهِ کَذلِکَ النُّشُورُ فَهَذَا مِثَالٌ أَقَامَ اللَّهُ عَزَّ‌وَ‌جَلَّ لَهُمْ بِهِ الْحُجَّهًَْ فِی إِثْبَاتِ الْبَعْثِ وَ النُّشُورِ بَعْدَ الْمَوْت.
امام علی (- امّا دلیل و برهان‌آوردن خداوند در مقابل کسانی‌که منکرِ دین، کتاب و فرستادگان خدا هستند چنین است که: این منکران، به [وجودِ] مرگ اعتراف دارند ولی به [وجودِ] آفریدگار اعتراف نمی‌کنند؛ به اینکه زمانی نبوده‌اند و سپس به وجود آمده‌اند، اعتراف دارند؛ خداوند متعال [در این‌باره] فرموده است: قاف، سوگند به قرآن مجید! ... کافران گفتند: «این چیز عجیبی است! آیا هنگامی که مُردیم و خاک شدیم [دوباره به زندگی بازمی‌گردیم]؟! این بازگشتی بعید است»! (ق/۳-۱) همچنین فرموده است: و برای ما مثالی زد و آفرینش خود را فراموش کرد و گفت: «چه کسی این استخوان‌ها را زنده می‌کند درحالی‌که پوسیده است؟!» بگو: «همان کسی آن را زنده می‌کند که نخستین بار آن را آفرید» (یس/۷۹-۷۸) و مانند آن، این سخن خداوند متعال است [که فرمود]: وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یُجادِلُ فِی اللهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ یَتَّبِعُ کُلَّ شَیْطانٍ مَرِیدٍ* کُتِبَ عَلَیْهِ أَنَّهُ مَنْ تَوَلَّاهُ فَأَنَّهُ یُضِلُّهُ وَ یَهْدِیهِ إِلی عَذابِ السَّعِیر؛ پس خداوند متعال با سخنی که آنان را از چگونگی آغاز آفرینش و ابتدای پدیدآمدن آن‌ها آگاه می‌کند، به ایشان پاسخ داده [و فرموده] است: یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِنَ الْبَعْثِ ... لِکَیْلا یَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَیْئاً پس خداوند سبحان [با بیان این آیات] بر ضدّ آن‌ها (منکران) دلیلی از [مراحل زندگیِ] خودشان آورده است؛ آنگاه آن‌ها را [از حوادث آینده] با خبر ساخته و فرمود: وَ تَرَی الْأَرْضَ هامِدَةً ... وَ أَنَّ اللهَ یَبْعَثُ مَنْ فِی الْقُبُورِ (حج/۷-۵)؛ و فرمود: خداوند کسی است که بادها را فرستاد تا ابرهایی را به حرکت درآورند سپس ما این ابرها را به‌سوی زمین مرده‌ای راندیم و به‌وسیله‌ی آن، زمین را پس از مردنش زنده می‌کنیم، رستاخیز نیز همین‌گونه است. (فاطر/۹) که این آیه مثالی است که خداوند عزّوجلّ به‌وسیله‌ی آن، دلیل و برهان بر اثبات برانگیخته‌شدن و زنده شدنِ پس از مرگ، را برای آنان آورده است.
تفسیر اهل بیت علیهم الاسلام ج۹، ص۵۷۰
بحارا لأنوار، ج۷، ص۴۳/ بحارا لأنوار، ج۹۰، ص۳۳؛ «بتفاوت»
۱ -۲
(حج/ ۳)
علیّ‌بن‌ابراهیم (رحمة الله علیه)- یُجادِلُ فِی اللهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ أی یُخَاصِمُ.
علیّ‌بن‌ابراهیم (- یُجادِلُ فِی اللهِ بِغَیْرِ عِلْم یعنی [بدون هیچ دانشی، درباره‌ی خدا] جدال و دشمنی می‌کنند.
تفسیر اهل بیت علیهم الاسلام ج۹، ص۵۷۲
القمی، ج۲، ص۷۸/ نورالثقلین/ البرهان

و از هر شیطان سرکشی پیروی‌می‌نمایند

۲ -۱
(حج/ ۳)
الصّادق (علیه السلام)- إِنَّ فِی النَّارِ لَنَاراً تَتَعَوَّذُ مِنْهَا أَهْلُ النَّارِ مَا خُلِقَتْ إِلَّا لِکُلِّ مُتَکَبِّرٍ جَبَّارٍ عَنِیدٍ وَ لکُلِّ شَیْطانٍ مَرِیدٍ وَ لِکُلِّ مُتَکَبِّرٍ لا یُؤْمِنُ بِیَوْمِ الْحِسابِ وَ کُلِّ نَاصِبٍ لآِلِ مُحَمَّد (صلی الله علیه و آله).
امام صادق (- در جهنّم، آتشی است که دوزخیان از آن [به خدا] پناه میبرند و آن آتشی است که فقط برای متکبّرانِ گردنکش و ستیزه‌جو، هر شیطان سرکش، هر متکبّری‌که به روز حساب ایمان نمی‌آورد و هر کسی‌که با آل‌محمد (دشمنی کند، آفریده شده است.
تفسیر اهل بیت علیهم الاسلام ج۹، ص۵۷۲
بحارا لأنوار، ج۸، ص۲۹۵
۲ -۲
(حج/ ۳)
علیّ‌بن‌ابراهیم (رحمة الله علیه)- شَیْطانٍ مَرِیدٍ قَالَ الْمَرِیدُ الْخَبِیثُ.
علیّ‌بن‌ابراهیم (- کُلَّ شَیْطانٍ مَرِید؛ «مَرید» به‌معنای پلید است.
تفسیر اهل بیت علیهم الاسلام ج۹، ص۵۷۲
القمی، ج۲، ص۷۸/ نورالثقلین/ البرهان
آیه كُتِبَ عَلَيْهِ أَنَّهُ مَنْ تَوَلّاهُ فَأَنَّهُ يُضِلُّهُ وَ يَهْدِيهِ إِلى عَذابِ السَّعِيرِ [4]
بر او مقرّر شده كه هركس ولايتش را برگردن نهد، به‌طور مسلّم گمراهش مى‌سازد، و به آتش سوزان راهنماييش مى كند.
آیه يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ في رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَ غَيْرِ مُخَلَّقَةٍ لِنُبَيِّنَ لَكُمْ وَ نُقِرُّ فِي الْأَرْحامِ ما نَشاءُ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلاً ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ وَ مِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى وَ مِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئاً وَ تَرَى الْأَرْضَ هامِدَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهيجٍ [5]
اى مردم! اگر در رستاخيز شكّى داريد، [به اين نكته توجّه كنيد كه] ما شما را از خاك آفريديم، سپس از نطفه، و بعد از خون بسته شده، سپس از «مضغه» (چيزى شبيه گوشت جويده شده)، كه بعضى داراى شكل و خلقت است و بعضى بدون شكل؛ تا براى شما روشن سازيم [كه بر هر چيز قادريم]. جنين هايى را كه بخواهيم تا مدّت معيّنى در رحم [مادران] نگاه مىداريم [و آنچه را بخواهيم، ساقط مىكنيم] بعد شما را به صورت طفلى بيرون مىآوريم؛ سپس هدف اين است كه به حدّ كمال و بلوغ خويش برسيد. بعضى از شما قبض روح مىشوند و بعضى از شما به نامطلوبترين مرحله‌ی عمر مىرسند؛ آنچنانكه بعد از علم و آگاهى، چيزى نمىدانند. همچنين زمين را [در فصل زمستان] خشك و مرده مىبينى و هنگامىكه آب باران برآن فرومى‌فرستيم، به جنبش در‎مىآيد و رويش مىكند و از هر نوع گياهان بهجتانگيز مىروياند.

ای مردم! اگر در رستاخیز شکّی دارید

۱ -۱
(حج/ ۵)
علیّ‌بن‌ابراهیم (رحمة الله علیه)- ثُمَّ خَاطَبَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ الدَّهرِیَّهًْ وَ احْتَجَّ عَلَیْهِمْ فَقَالَ یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِنَ الْبَعْثِ أی فِی شَکٍّ فَإِنَّا خَلَقْناکُمْ مِنْ تُرابٍ.
علیّ‌بن‌ابراهیم (- خداوند عزّوجلّ دهریّون (مادّی‌گرایانی که منکر خدا و معاد هستند) را مورد خطاب قرار می‌دهد و برای آنان استدلال کرده و می‌فرماید: یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِنَ الْبَعْث؛ یعنی اگر [در رستاخیز] شکّ و تردید دارید، [به این نکته توجّه کنید که] ما شما را از خاک آفریدیم.
تفسیر اهل بیت علیهم الاسلام ج۹، ص۵۷۴
القمی، ج۲، ص۷۸/ نورالثقلین/ البرهان
بیشتر