آیه ۷۷ - سوره مائده

آیه قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ لا تَغْلُوا في دينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَ لا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا كَثيراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبيلِ [77]
بگو: «اى اهل كتاب! در دين خود، غلّو [و زياده‌روى] نكنيد؛ و غير از حق نگوييد؛ و از هوس‌هاى گروهى كه پيشتر گمراه‌ شدند و بسيارى را گمراه‌كردند و از راه راست منحرف‌گشتند، پيروى ‌ننماييد».
۱
(مائده/ ۷۷)
أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- الضَّلَالَهًُْ عَلَی وُجُوهٍ فَمِنْهُ مَحْمُودٌ وَ مِنْهُ مَذْمُومٌ وَ مِنْهُ مَا لَیْسَ بِمَحْمُودٍ وَ لَا مَذْمُومٍ وَ مِنْهُ ضَلَالُ النِّسْیَانِ ... وَ أَمَّا الضَّلَالُ الْمَنْسُوبُ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی الَّذِی هُوَ ضِدُّ الْهُدَی وَ الْهُدَی هُوَ الْبَیَانُ وَ هُوَ مَعْنَی قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ أَوَ لَمْ یَهْدِ لَهُمْ مَعْنَاهُ أَوَ لَمْ أُبَیِّنْ لَهُمْ ... وَ أَمَّا مَعْنَی الْهُدَی فَقَوْلُهُ عَزَّوَجَلَّ إِنَّما أَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ وَ مَعْنَی الْهَادِی الْمُبَیِّنُ لِمَا جَاءَ بِهِ الْمُنْذِرُ مِنْ عِنْدِاللَّهِ وَ قَدِ احْتَجَّ قَوْمٌ مِنَ الْمُنَافِقِینَ عَلَی اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لا یَسْتَحْیِی أَنْ یَضْرِبَ مَثَلًا ما بَعُوضَهًًْ فَما فَوْقَها وَ ذَلِکَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَی لَمَّا أَنْزَلَ عَلَی نَبِیِّهِ (صلی الله علیه و آله) وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ قَالَ طَائِفَهًٌْ مِنَ الْمُنَافِقِینَ ما ذا أَرادَ اللهُ بِهذا مَثَلًا یُضِلُّ بِهِ کَثِیراً فَأَجَابَهُمُ اللَّهُ تَعَالَی بِقَوْلِهِ إِنَّ اللهَ لا یَسْتَحْیِی أَنْ یَضْ-رِبَ مَثَلًا ما بَعُوضَةً فَما فَوْقَها إِلَی قَوْلِهِ یُضِلُّ بِهِ کَثِیراً وَ یَهْدِی بِهِ کَثِیراً وَ ما یُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِینَ فَهَذَا مَعْنَی الضَّلَالِ الْمَنْسُوبِ إِلَیْهِ تَعَالَی لِأَنَّهُ أَقَامَ لَهُمُ الْإِمَامَ الْهَادِیَ لِمَا جَاءَ بِهِ الْمُنْذِرُ فَخَالَفُوهُ وَ صَرَفُوا عَنْهُ بَعْدَ أَنْ أَقَرُّوا بِفَرْضِ طَاعَتِهِ وَ لَمَّا بَیَّنَ لَهُمْ مَا یَأْخُذُونَ وَ مَا یَذَرُونَ فَخَالَفُوهُ ضَلُّوا هَذَا مَعَ عِلْمِهِمْ بِمَا قَالَهُ النَّبِیُّ (صلی الله علیه و آله) وَ هُوَ قَوْلُهُ لَا تُصَلُّوا عَلَیَّ صَلَاهًًْ مَبْتُورَهًًْ إِذَا صَلَّیْتُمْ عَلَیَّ بَلْ صَلُّوا عَلَی أَهْلِ بَیْتِی وَ لَا تَقْطَعُوهُمْ مِنِّی فَإِنَّ کُلَّ سَبَبٍ وَ نَسَبٍ مُنْقَطِعٌ یَوْمَ الْقِیَامَهًِْ إِلَّا سَبَبِی وَ نَسَبِی وَ لَمَّا خَالَفُوا اللَّهَ تَعَالَی ضَلُّوا فَأَضَلُّوا فَحَذَّرَ اللَّهُ تَعَالَی الْأُمَّهًَْ مِنِ اتِّبَاعِهِمْ فَقَالَ سُبْحَانَهُ وَ لا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِیلِ وَ السَّبِیلُ هَاهُنَا الْوَصِیُّ.
امام علی (علیه السلام)- گمراهی چند قسم است. بعضی از آن‌ها پسندیده و بعضی از آن‌ها مذموم است و بعضی از آن‌ها نه پسندیده است و نه مذموم که از جمله آن گمراهی به‌معنای فراموشی است... امّا ضلالی که به خداوند متعال منسوب است، متضاد هدایت است و هدایت نیز به معنای بیان [و روشنگری] است، که به همین معنا در این سخن خداوند سبحان: آیا برای هدایت آن‌ها همین کافی نیست. (سجده/۲۶) به کار رفته است و معنایش این است که مگر من برای آنها تبیین ننمودم!؟ ... و امّا معنای هدایت، پس کلام خداوند عزّوجلّ است: تو فقط بیم دهنده‌ای؛ و برای هر گروهی هدایت کننده‌ای است؛ [و این‌ها همه بهانه است]. (رعد/۷) و هادی در آن به معنای کسی است که آنچه را [از جانب پروردگار] آورده را تبیین میکند و از جانب خداوند بیم میدهد. گروهی از منافقین اینچنین بر خداوند احتجاج کردهاند: خداوند از این که [به موجودات ظاهرا کوچکی مانند] پشه، و حتی کمتر از آن، مثال بزند شرم نمی‌کند. (بقره/۲۶) و این اعتراض هنگامی بود که وقتی خداوند آیه: و برای هر گروهی هدایت کننده‌ای است؛ [و این‌ها همه بهانه است]. (رعد/۷) را بر پیامبرش نازل نمود، گروهی از منافقین گفتند: منظور خداوند از این مثل چه بوده است؟! [آری]، خدا جمع زیادی را با آن گمراه می‌کند. (بقره/۲۶) خدای تعالی با این سخنش به آن‌ها پاسخ داد: «خداوند از اینکه [به موجودات ظاهرا کوچکی مانند] پشه، و حتی کمتر از آن، مثال بزند شرم نمی‌کند. [در این میان] آنان که ایمان آورده‌اند، می‌دانند که آن، حقیقتی است از طرف پروردگارشان و اما آن‌ها که راه کفر را پیموده‌اند، [این موضوع را بهانه کرده] می‌گویند: «منظور خداوند از این مثل چه بوده است»؟! [آری]! خدا جمع زیادی را با آن گمراه، و گروه بسیاری را هدایت می‌کند ولی تنها فاسقان را با آن گمراه می‌سازد!. (بقره/۲۶) این است مع-نای ض-لالی که به خداوند متعال نس-بت داده شده اس-ت؛ زیرا خ-داوند برای آنان پیشوایی نصب کرد که هدایتگر بود و بیم دهنده بر آنچه که از جانب پروردگار آورده بود، امّا آنان با او مخالفت ورزیدند و با اینکه به واجب بودن اطاعت از او اقرار کردند، از او روی برتافتند. از آنجا که خداوند آنچه که باید بدان عمل میکردند و آنچه که باید آن را ترک میکردند را برایشان تبیین کرده بود و آنان مخالفت ورزیدند، این [راه] را گم کردند، با اینکه میدانستند پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرموده بود که هرگاه بر من درود میفرستید، درودتان را ناقص مگذارید، بلکه [به دنبال درود بر من] بر اهل بیت من نیز درود فرستید و آنان را از من قطع نکنید؛ چرا که هر خویشاوندیِ سببی و نسبی در روز قیامت منقطع است جز خویشاوندی سبب و نسبی با من. هنگامی که آنان با خداوند متعال مخالفت ورزیدند، گمراه شدند و [دیگران را نیز] گمراه کردند، خداوند متعال نیز امّت را از پیروی آنان بیم داد و فرمود: وَ لا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِیلِ؛ و منظور از السَّبِیلِ در این‌جا همان وصی است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۱۸۶
بحارالأنوار، ج۵، ص۲۰۸/ بحارالأنوار، ج۹۰، ص۱۴
۲
(مائده/ ۷۷)
أمیرالمؤمنین (علیه السلام)- تفسیر الإمام (علیه السلام) فِی قَوْلِهِ تَعَالَی غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ لَا الضَّالِّینَ قَالَ امیرالمؤمنین (علیه السلام) أَمَرَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ عِبَادَهُ أَنْ یَسْأَلُوهُ طَرِیقَ الْمُنْعَمِ عَلَیْهِمْ وَ هُمُ النَّبِیُّونَ وَ الصِّدِّیقُونَ وَ الشُّهَدَاءُ وَ الصَّالِحُونَ وَ أَنْ یَسْتَعِیذُوا مِنْ طَرِیقِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ هُمُ الْیَهُودُ الَّذِینَ قَالَ اللَّهُ فِیهِمْ هَلْ أُنَبِّئُکُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِکَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللهِ مَنْ لَعَنَهُ اللهُ وَ غَضِبَ عَلَیْهِ وَ أَنْ یَسْتَعِیذُوا مِنْ طَرِیقِ الضَّالِّینَ وَ هُمُ الَّذِینَ قَالَ اللَّهُ فِیهِمْ قُلْ یا أَهْلَ الْکِتابِ لا تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ غَیْرَ الْحَقِّ وَ لا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَ أَضَلُّوا کَثِیراً وَ ضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِسیلِ وَ هُمُ النَّصَارَی ثُمَّ قَالَ أَمِیرُالمُؤمِنِینَ (علیه السلام) کُلُّ مَنْ کَفَرَ بِاللَّهِ فَهُوَ مَغْضُوبٌ عَلَیْهِ وَ ضَالٌّ عَنْ سَبِیلِ اللَّه.
امام علی (علیه السلام)- در تفسیر امام حسن‌عسکری (علیه السلام) آمده است: امام علی (علیه السلام) درباره‌ی کلام خداوند: غَیْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَیْهِمْ وَ لَا الضَّالِّینَ؛ فرمود: «همانا خداوند به بندگانش فرمان داده از او راه کسانی را درخواست کنند که به ایشان نعمت‌داده شده است و اینان انبیاء (علیهم السلام) و صدّیقان و شهدا و صالحان هستند. نیز فرمان‌داده تا از راه کسانی که بر آن‌ها خشم گرفته‌شده است به او پناه برند؛ و اینان یهودیانی هستند که خداوند متعال درباره‌ی آن‌ها فرمود: قُلْ هَلْ أُنَبِّئُکُم بِشَرٍّ مِّن ذَلِکَ مَثُوبَةً عِندَ الله مَن لَّعَنَهُ الله وَغَضِبَ عَلَیْهِ؛ و فرمان داده از راه گمراهان به او پناه برند و اینان کسانی هستند که خداوند متعال درباره‌ی آن‌ها فرمود: قُلْ یَا أَهْلَ الْکِتَابِ لاَ تَغْلُواْ فِی دِینِکُمْ غَیْرَ الْحَقِّ وَلاَ تَتَّبِعُواْ أَهْوَاء قَوْمٍ قَدْ ضَلُّواْ مِن قَبْلُ وَأَضَلُّواْ کَثِیرًا وَضَلُّواْ عَن سَوَاء السَّبِیلِ و آن‌ها نصرانی‌ها هستند». سپس امیرمؤمنان علی (علیه السلام) فرمود: «هرکس به خداوند کفر ورزد، او همان کسی است که بر او خشم گرفته شده و از راه خداوند عزّوجلّ به گمراهی افتاده است».
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۱۸۸
بحارالأنوار، ج۲۵، ص۲۷۳/ التّفسیر الإمام العسکری، ص۵۰/ البرهان/ تأویل الآیات الظاهرهًْ، ص۳۲
۳
(مائده/ ۷۷)
علی‌بن‌إبراهیم (رحمة الله علیه)- لَا تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ غَیْرَ الْحَقِّ أَیْ لَا تَقُولُوا: إِنَّ عِیسَی (علیه السلام) هُوَ اللَّهُ وَ ابْنُ اللَّهِ.
علیّ‌بن‌ابراهیم (رحمة الله علیه)- لاَ تَغْلُواْ فِی دِینِکُمْ غَیْرَ الْحَقِّ معنایش آن است که نگویید: عیسی (علیه السلام)، خداوند و پسر خداوند است.
تفسیر اهل بیت علیهم السلام ج۴، ص۱۸۸
البرهان
بیشتر